سەرچاوەی وزەی با ببینە

{{ڕەوانەکەر|ھێزی با}}
[[پەڕگە:Wind power plants in Xinjiang, China.jpg|وێنۆک|وێستگەی بەرھەمھێنانی کارەبا لە با لە شاری شینژیانگ، چین.]]
'''وزەی با''' یان '''ھێزی با''' بەکارھێنانی بایە بۆ پەیداکردنی [[وزەی میکانیکی]] لەناو توربینەکانی با بۆ سوڕاندنەوەی بەرھەمھێنەری [[کارەبا]]. وزەی با بە وزەیەکی خاوێن و نوێبووەوە دادەنرێت و کاریگەری کەمتری ھەیە لەسەر ژینگە بە بەراورد بە سووتاندنی [[خەڵووز]]ی بەردین بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا.

وێستگەی با پێکدێت لە چەندەھا توربینی با کە بەستراون بە گۆڕەڕی ھێزی کارەبایی. با لە وشکاییدا سەرچاوەیەکی ھەرزانی وزەی کارەبایە، بە بەراورد لەگەڵ خەڵووز و کێڵگە گازییەکان.<ref>{{cite article |title=Levelized Cost of Energy and Levelized Cost of Storage 2018 |date=November 8, 2018 |url=https://www.lazard.com/perspective/levelized-cost-of-energy-and-levelized-cost-of-storage-2018/ |accessdate=November 11, 2018}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.theguardian.com/environment/2014/oct/13/wind-power-is-cheapest-energy-unpublished-eu-analysis-finds |سەردێڕ=Wind power is cheapest energy, EU analysis finds|بڵاوکەرەوە=the guardian|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1016/j.rser.2014.08.049 |سەردێڕ=Renewable energy gathers steam in South Africa|journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews|بەرگ=٤١|پەڕە=٣٩٠|ساڵ=٢٠١٥|دوایین١=Walwyn|یەکەم١=David Richard|دوایین٢=Brent|یەکەم٢=Alan Colin|hdl=2263/49731}}</ref><ref>Gasch, Robert and Twele, Jochen (ed.) (2013) ''Windkraftanlagen. Grundlagen, Entwurf, Planung und Betrieb''. Springer, Wiesbaden 2013, p. 569 (German).</ref> بەکارھێنانی وزەی با لەسەر وشکانی کاریگەریش دەکاتە سەر دەشت و لەوەڕگاکان بەوەی کە ڕووبەرێکی زیاتر داگیر دەکات بە بەراورد لەگەڵ وێستەگەکانی دیکەی کارەبا،<ref name="grantham">[http://www.lse.ac.uk/GranthamInstitute/faqs/what-are-the-pros-and-cons-of-onshore-wind-energy/ What are the pros and cons of onshore wind energy?]. [[Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment]]. January 2018.</ref><ref name="energyfootprint">Nathan F. Jones, Liba Pejchar, Joseph M. Kiesecker. "[https://doi.org/10.1093/biosci/biu224 The Energy Footprint: How Oil, Natural Gas, and Wind Energy Affect Land for Biodiversity and the Flow of Ecosystem Services]". ''[[BioScience]]'', Volume 65, Issue 3, March 2015. pp.290–301</ref> چونکە دەبێ ڕێژەیەکی زۆر دابنرێت و لە شوێنی جیاجیاش. بەڵام بەکارھێنانی وزەی با لەناو ئاودا باشتر و بەھێزترە وەک لە وشکانی بەوەی کە کاریگەریان کەمترە لەسەر ژینگە، بەڵام تێچووی دروست کردن و بەردەوامی خزتمەتگوزاری زیاتر.

لە ساڵی ٢٠١٨ قەبارەی وزەی با لە سەرتاسەری جیھاندا بە ڕێژەی ٩٫٦٪ لە سەدا زیادی کردوو بوو بە ٥٩١ گێگاوات و بەرھەمھێانی وزەی کارەبا بەھۆی با گەیشتە ٤٫٨٪ لە سەدای تەواوی وزەی کارەبای جیھان و ھەروەھا ١٤٪ لە سەدی یەکێتی ئەورووپا.

[[دانمارک|دانیمارک]] وڵاتێکە کە زۆرترین ڕێژەی بەکارھێنانی وزەی بای ھەیە کە لە ساڵی ٢٠١٧ ڕێژەی ٤٣٫٤٪ی کارەباکەی لە با وەردەگرت. بە لایەنی کەمەوە ٨٣ وڵاتی دیکە وزەی با بەکاردەھێنن بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا.

== مێژوو ==
وزەی با بەکارھێنراوە ھەر لەو کاتەوەی مرۆڤەکان چارۆگەکانیان خستە بەر با. ئەو مەکینانەی کە بە با کاریان دەکرد بەکاردەھێنران بۆ دوورینەوەی گەنم و پەمپدانی ئاو. ئاشی ھەوایی و پەمپی با، لە وڵاتەکانی ئیران و ئەفغانستان و پاکستان پەرەیان پێدرا لە سەدەی نۆیەم.<ref>[[Ahmad Y Hassan]], [[Donald Routledge Hill]] (1986). ''Islamic Technology: An illustrated history'', p. 54. [[Cambridge University Press]]. {{ISBN|0-521-42239-6}}.</ref><ref>{{بیرخستنەوە|یەکەم=Adam |دوایین=Lucas |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology |بڵاوکەرەوە=Brill Publishers |ژپنک=٩٠-٠٤-١٤٦٤٩-٠|پەڕە=٦٥}}</ref>

[[پەڕگە:Wind turbine 1888 Charles Brush.jpg|وێنۆک|توربینی بای چارڵز برەش لە ١٨٨٨]]
یەکەم ئاشی ھەوایی کە بەکارھات بۆ دروستکردنی وزەی کارەبا لە سکۆتلەندا درووست کرا لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٨٨٧ لە لەیان پرۆفیسۆر جەیمس بلیت لە کۆلێژی ئەندەرسۆن.<ref name="Price">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Price |یەکەم=Trevor J |سەردێڕ=James Blyth – Britain's First Modern Wind Power Engineer |journal=Wind Engineering |بەرگ=٢٩|issue=3 |پەڕەکان=١٩١–٢٠٠|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٠٥|doi=10.1260/030952405774354921}}</ref> توربینەکەی ١٠ مەتریەکەی بلیت لە ناو باخچەیەک لە خانوەیەکی لە ڕۆژێکی پشوودا دانا بۆ ئەوەی خانووەیەکی بۆ ڕوناک بکاتەوە کە دەبێتە یەکەم خانوو کە سەرچاوەی ڕوناککەرەوەکەی وزەی با بێت.

== وزەی با ==
وزەی با وزەیەکی جوڵاوەی ھەوایە لە جوڵەدا، و پێشی دەوترێت با. بڕی تەواوی رۆشتنی وزەی با بەناو ڕوێکی خەیاڵی بە ڕووبەری A لە ماوەیەکی کاتدا t:

:<math>E = \frac{1}{2}mv^2 = \frac{1}{2}(Avt\rho)v^2 = \frac{1}{2}At\rho v^3,</math><ref name=physics>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/S2010/EP/Materials4Students/Valentine/Grogg.pdf | سەردێڕ=Harvesting the Wind: The Physics of Wind Turbines | ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٧| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150824064326/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/S2010/EP/Materials4Students/Valentine/Grogg.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٥ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>

کە ''ρ'' چری ھەوایە؛ v خێرایی بایە؛ Avt قەبارەی ھەوایە کە تێپەڕ دەبێ بەناو A(کە وا دادەنرێت ئەستوون بێت لەگەڵ ئاڕاستەی با)؛ Avt''ρ'' ھەورھا بارستاییە m کە بەناو A تێپەڕ دەبێت؛ ½ ''ρv''<sup>2</sup> وزەی جوڵاوەی جوڵەیی ھەوایە بەپێت یەکەی قەبارە.

ھێز، وزەیە لەسەر کات، کەواتە وزەی با لەسەر ڕووبەر A (بۆ نموونە: یەکسانە بە ڕووبەری خولانەوەی توربینی با) ئەوەیە:

:<math>P = \frac{E}{t} = \frac{1}{2}A\rho v^3.</math><ref name=physics />

== پەراوێزەکان ==
{{پەراوێزەکان}}

== سەرچاوەکان ==
* {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_power|سەردێڕ = Wind power|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}

{{Uncategorized|date=ئەیلوول ٢٠٢١}}

{{تووڵی دەروازە|وزە|ئاو}}
{{پۆلی کۆمنز|Wind power}}