سەرچاوەی پاڵ پێوەنان ببینە

{{شێواز|date=ئایار ٢٠٢٠}}
[[پەڕگە:Engine.f15.arp.750pix.jpg|وێنۆک|A [[Pratt & Whitney F100]] jet engine being tested. This engine produces a jet of gas to generate thrust. Its purpose is to propel a jet airplane.]]{{ئاماژەی زیاتر|date=ئایار ٢٠٢٠}}
'''پاڵ پێوەنان''' ({{بە ئینگلیزی|Thrust}}) بریتییە لە [[ھێز (فیزیک)|ھێزی]] کاردانەوە ک چەندجار باسکرا لەلایەن [[یاساکانی جووڵەی نیوتن|یاسای سێیەمی نیوتن]]. کاتێک سیستەمێک [[بارستە|بارستایێک]] دەر دەھاوێژێت یان [[لەز|تاودانی]] دەداتێ بە یەک ئاڕاستە، تاودانی بارستاییەکە ھۆکارە بۆ ئەوەی ھێزەکە [[نۆرم (ماتماتیک)|یەکسان]] بێ لە بڕو پێچەوانە بێت لە ئاڕاستەی سیستەمەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/airplane/thrust1.html|سەردێڕ=What is Thrust?|وێبگە=www.grc.nasa.gov|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200214214218/https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/thrust1.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کاتێک ھێزێک دەخرێتە سەر ڕوویەک بە ئاڕاستەی ئەستوون یان ئاسایی بۆ سەر ڕووەکە ھەروەھا ئەوەش پێیدەگوترێت پاڵ پێوەنان.
ھێز، و ئەو پاڵنانەی پێوانە دەکرێن بە بەکارھێنانی [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان|سیستەمی یەکەی نێودەوڵەتی]] (si) نیوتن ھێماکەی ([[نیوتن (یەکە)|N]])ە وە نیشاندانی بڕەکەی پێویستی بە ا کیلۆ گرام لە بارستایی بۆ ڕێژەی یەک مەتر لە ھەر چرکەیەک دووجا. لە ئەندازیاری میکانیکی ھێزی لەسەر یەک ئەستوون بۆ بارگەی سەرەکی وەک ئەوەی لە (گێڕی لول پێچی تەریبدا) کە وەک پاڵ پێوەنانە.

== نموونەکان ==
[[پەڕگە:Aeroforces.svg|وێنۆک|Forces on an [[ئێرفۆیل|aerofoil]] cross section]]
لە باڵە چەسپاوەکانی فڕۆکەدا پاڵپێوەنانی بەرەو پێش دروست دەبێت کاتێ ھەوا پاڵپێوەدەنرێت بە ئاڕاستەی پێچەوانەی فڕین ئەمە دەتوانرێت بکرێت بە چەندین ڕێگای جیاواز لە نێوانیاندا بە خولانەوەی پەڕەی پەروانە یان پانکەی خولاوە ھەوای دەڕەوە [[بزوێنەری فڕۆکە|پاڵ دەنێت]] بۆ دوواوەی فڕۆکەکە یان ھەڵدانی گازی گەرم بۆ [[بزوێنەری مووشەک|بزوێنەری مووشەکەکە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/airplane/newton3.html|سەردێڕ=Newton's Third Law of Motion|وێبگە=www.grc.nasa.gov|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200203022807/https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/newton3.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پاڵنانی بەرەو پێش ھاوڕێژەیە بۆ [[بارستە|بارستایی]] air stream زیاد دەبێت لە لایەن جیاوازی لە [[ڕاوەش|خێرایی]] airstreamەکە. پاڵ پێوەنانی پێچەوانە دەتوانرێت درووست بکرێت بۆ یارمەتیدانی مەکینەی سەیارە دوای ھێواش بوونەوە کە پلەکانی ئاوازی گۆڕاو پەڕەکانی پەڕووانە پێچەوانە دەکاتەوە، یان بەکارھێنانی پاڵنانی پێچەوانە لە مەکینەی فڕۆکەدا. خوڵانەوەی پەڕی فڕۆکەو ئاڕاستەکانی پاڵ پێوەنان و پاڵ پێوەنانی مەکینە فڕۆکەکە بە کاریان دەھێنێ بۆ پاڵپشتی کردن لە کێشی فڕۆکەکە، سەرجەمی ئاڕاستە کراوەکان لەم پاڵپێوەنانەی پێشەوە و دوواوە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی خێرایی پێشەوەیە.

بەلەمی بە ماتۆڕ پاڵ پێوەنان درووست دەکات (یان پاڵ پێوەنانی پێچەوانە) کاتک پەڕوانەکە دەخولێتەوە دوواوە بۆ تاودانی ئاوەکە (یان بەرەو پێش). پاڵپێوەنان بەھۆی پاڵنان بە بەلەمەکەوە بە ئاڕاستەی پێچەوانە بۆ سەرجەمی تەوژمی گۆڕاو لە ئاوی ڕۆیشتوو بەناو پەروانەکەدا

پاڵ بە سارۆخەوە دەنرێت بەرەو پێشەوە لە لایەن ھێزی پاڵ پێوەنان یەکسان لە بڕدا و پێچەوانە لە ئاڕاستەدا، ڕێژەی کاتی بۆ گۆڕانی تەوژمی ئەگزۆزی گاز خێراتر دەبێ لە ژوورە سوتاوەکان، لە ڕێژەی نۆزلی مەکینەی سارۆخ. ئەوە بریتییە لە ئەگزۆزی خێرایی دەربارەی سارۆخەکەوە. کاتی ڕێژەیی کات کە بارستایی دەری دەکات یان لە زاراوەی بیرکاری:

: <math display="block">\mathbf{T}=\mathbf{v}\frac{\mathrm{d}m}{\mathrm{d}t}</math>
:

کاتێک T بریتی بێ لە پاڵپێوەنانی درووستکراو (ھێز) ,dm/dt بریتییە لە ڕێژەی گۆڕان لە بارستایی دەربارەی کات (ڕێژەی بارستایی ڕۆیشتوو لە ئەگزۆز) وە بریتییە لە خێرایی نەگۆڕی گازەکان کە پەیوەندی دارە بە سارۆخەکەوە.

بۆ دەست پێکردنی ستوونی لە سارۆخێک دەبێت پاڵ پێوەنانی سەرەتایی لە liftoff دەبێ زیاتر بێت لە کێشەکەی.

لە ھەرسێ مەکینەی سەرەکی لە بۆشایی ئاسمان لە ھاتوو چوونێکدا دەتوانێ ١٫٨ مێگا نیوتن پاڵ پێوەنان بەرھەم بێنێ. وە بۆ ھەر ھاتن و چوونێک لە بۆشایی ئاسمان دوو سارۆخی ڕەقی پتەو 3,300,000ib)١٤٫٧) مێگا نیوتن بەیەکەوە لەگەل29.4MN<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.braeunig.us/space/specs/shuttle.htm|سەردێڕ=Space Launchers - Space Shuttle|وێبگە=www.braeunig.us|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180406061909/http://www.braeunig.us/space/specs/shuttle.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>

=== لەلایەنی جیاواز، ئاسانی AIDبۆEVAرزگارکردنی (SAFER)کە ٢٤پالنانی بەرزترە لە 3.56(0.80ibf)بۆ ھەردووکیان ===
لە جۆرەکانی ھەوای ھەناسەATM_USA AT_ 180مەکینەی جێتدا پەرەی زیاتری پێ دەدرێ بۆ فرۆکەی radio_controlled دروست بوونی 90N(20ibf)لە پالنان GE90_115B<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://usamt.com/Mel/comm/comm_products.html|سەردێڕ=AMT-USA jet engine product information|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061110025303/http://usamt.com/Mel/comm/comm_products.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە مەکینە سازی مەکینەدا لەسەرER300_777 boing کە ناسێنرا لە لایەن [[ئینسایکڵۆپیدیای گینس]] وەکو "world`s most powerful commericial jet engine "ھەبوونی پالپێوەنانی 569kn (127,900ibf)

== چەمکەکان ==
=== پاڵ پێوەنان بۆ توانا ===
توانامان پێوویست دەبێت بۆ درووست کردنی پاڵنان و ھێزی پاڵنانی کە دەتوانێت پەیوەندی دار بێت بە ڕێگای ناھێڵی بە شێوەیەکی گشتی، <math>\mathbf{P}^2 \propto \mathbf{T}^3</math> . ھاوڕێژەی نەگۆڕ دەگۆڕێت، وە دەتوانرێ چارەسەری بکرێ بە ڕێژەی بەندیەکی یەکسان:<blockquote></blockquote>

: <math display="block">\frac{\mathrm{d}m}{\mathrm{d}t} = \rho A {v}</math>

: <math display="block">\mathbf{T} = \frac{\mathrm{d}m}{\mathrm{d}t} {v}, \mathbf{P} = \frac{1}{2} \frac{\mathrm{d}m}{\mathrm{d}t} {v}^2</math>

: <math display="block">\mathbf{T} = \rho A {v}^2, \mathbf{P} = \frac{1}{2} \rho A {v}^3</math>

: <math display="block">\mathbf{P}^2 = \frac{\mathbf{T}^3}{4 \rho A}</math>

تێبینی: ئەو ئەژمارە تەنیا ئەو کاتە ڕاستە کە ھەوای ھاتوو خێرا دەبێت بۆ وەستان بۆ نموون کاتێک دەخولێتەوە.

ھەڵگەڕاوەی ڕێژەی نەگۆڕە (چوستی) شتێکی ترە لە بەرگری تەواو، ئەوە بریتییە لە ھاوڕێژە بۆ ڕووبەری پانە بڕگەی پانراو بۆ قەبارەی شل (٨) وە چڕی شلەکە (d) ئەوە یارمەتی دەرە بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی ڕۆیشتن بەناو ئاودا ئاسانترەو بۆچی. فڕۆکەی ھەوا پەروانەی گەورەتریان ھەیە لە فڕۆکەی ئاوی.

=== پاڵ پێوەنان بۆ توانای دەرپەڕیو ===
کێک لە پرسیارە زۆر باوەکان ئەوەیە کە چۆن ڕێژە پاڵپێوەنانەکان لە مەکینەی فڕۆکە بەراورد دەکرێت لەگەڵ ڕێژەی توانا لە پستنی مەکینە بەراوردکردنی ئەوە زەحمەتە. چونکە ئەو دوو بڕە ھاوتانین. پیتنی مەکینە ناتوانێ فڕۆکەکە بجوڵێنێ لە لایەن خۆیەوە (پەڕوانەی ئەو کارە دەکات). کەواتە پستنی مەکینە عادەتەن بەوە ھەڵدەسەنگێنرێت کە چەند توانای ناردووە بۆ پەرووانەکە. گۆڕان لە پلەی گەرمی و فشەری ھەوادا، ئەو بڕە بە شێوەیەکی بنەڕەتی پشت دەبەسەستێ بە ڕێکخستنی خنکاندن.

مەکینەی فڕۆکە پەروانەی نییە، کەواتە توانای دەرپەڕیو لە ماکینەی فڕۆکە دەدۆزرێتەوە لەو پاڵپێوەنانەی کە بە دوای دەچێت. توانا بریتییە لەو ھێزەی (f) کە بەکاردێ بۆ جوڵاندنی ھێزی داگیر کردن لەسەر مەودایەک (D) کەوا بەشکراوە بەسەر کات (T) ئەو بۆ گواستنەوەی ئەو مەودایە دەبڕێ:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aerospaceweb.org/question/propulsion/q0195.shtml|سەردێڕ=Convert Thrust to Horsepower|یەکەم=Joe|دوایین=Yoon|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100613154846/http://www.aerospaceweb.org/question/propulsion/q0195.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>

<math display="block">\mathbf{P}=\mathbf{F}\frac{d}{t}</math>

لە حاڵەتێکدا لە سارۆخ یان لە فڕۆکەدا، کە ھێزە بەتەواوەتی وەک و پاڵپێوەنانەکە کە درووستدەکرێت لە لایەن مەکینەکەوە. کە ئەگەر سارۆخەکە یان فڕۆکەکە بجوڵێن لە دەوری خێراییەکی نەگۆڕ ئەو کاتە مەودا دابەشی کات تەنیا بریتییە لە خێرایی کەواتە توانا دەبێت بە پاڵپێوەنان جارانی خێراییی:<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Yechout|یەکەم١=Thomas|سەردێڕ=Introduction to Aircraft Flight Mechanics|ساڵ=٢٠٠٣|ناونیشان=https://archive.org/details/introductiontoai0000yech|دوایین٢=Morris|یەکەم٢=Steven|ژپنک=١-٥٦٣٤٧-٥٧٧-٤}}</ref>

<math display="block">\mathbf{P}=\mathbf{T}{v}</math>

ئەم ھاوکێشەیە بە شێوەیەکی زۆر سەرسام بەدەر دەکەوێت بەڵام ئەمە ڕاستە: توانای دەرپەڕیو (یان توانای بەردەست<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Anderson|یەکەم١=David|سەردێڕ=Understanding Flight|ناونیشان=https://archive.org/details/understandingfli0000ande|دوایین٢=Eberhardt|یەکەم٢=Scott|ڕێکەوت=2001|بڵاوکەرەوە=McGraw-Hill|ژپنک=٠-٠٧-١٣٨٦٦٦-١}}</ref>) بە مەکینەی فڕۆکە زۆر دەبێت لەگەڵ خێراییەکەی. ئەگەر خێرایی سفڕبێت ئەوا توانای دەرپەڕیویش سفڕە. ئەگەر فڕۆکە لە خنکانی تەواو دابێت. بەڵام چەسپاوبێت لە بنکەی تاقیگەی نەگۆڕ. ئەوکاتە مەکینەی فڕۆکە پاوەری دەڕپەڕیوو بەرھەم ناھێنێ ھەر جۆرێک بێت بە پاڵپێوەنان درووست دەبێتتێکەڵەی پستنی مەکینەو پەروانە ھەروەھا توانای دەڕپەڕیویان ھەیە لەگەڵی بەتەواوەتی وەک چەند ھاوکێشەیەک. وە ھەروەھا ٸەوە خیراییەکەی دەبێتە سفڕ لە سفڕ بەڵام ئەوە بۆ تاخمی مەکینەکە و پەڕوانەکەیە. مەکینە بە تەنیا دەتوانێت بەردەوام بێ بۆ بەرھەم ھێنانی ڕێژەی توانا بە ڕێژەیەکی نەگۆڕ، ئاخۆ فڕۆکەکە دەجوڵێ یان نا، ئەگەر توانای فڕۆکە پاڵپێوەنان T و ئەزموونی نەخشاندن D درووست بکا

ێستا وا خەیاڵ دەکەین کە زنجیرە بەھێزەکە شکا فڕۆکەکە و پستنی فڕۆکەکە دەستیان کرد بەجووڵە.

لە خێراییەکی نزمدا پستنی مەکینە توانای بەردەوامی ١٠٠٪ ھەیە، وە پاڵپێوەنانی پەڕووانەکان دەگۆڕێـت لەگەڵ خێرایی، مەکینەی فڕۆکە پاڵ پێوەنانی بەردەوامی ١٠٠٪ ھەیە، وە توانای مەکینە دەگۆڕێت لەگەڵ خێرایی.

=== پاڵ پێوەنانی زیادە ===
ئەگەر توانای فڕۆکە پاڵپێوەنان T و ئەزموونی نەخشاندن D درووست بکاجیاوازی نێوان ئەو دووانە، T_D، ئەوە بریتییە لە زاراوەی پاڵ پێوەنانی زیادە. کاتی کارامای فڕۆکە بە زۆری پشت دەبەستێ بە پاڵ پێوەنانی زیادە.

پاڵ پێوەنانی زیادە بریتییە لە دۆزینەوەی جیاوازی نێوان [[ئاڕاستەبڕی ئیقلیدسی|ئاڕاستە بڕەکان]] ئاڕاستەی پاڵ پێوەنان و ئاڕاستەی بەرامبەر

=== تەوەرەی پاڵ پێوەنان ===
تەوەرەی پاڵ پێوەنان بۆ فڕۆکەکان بریتییە لە ھێڵی کارکردن بۆ سەرجەمی پاڵ پێوەنان لە ھەر کاتێکدا. ئەمەس دەکەوێتە سەر شوین، ژمارە، وتایبەتمەندییەکانی مەکینەی فڕۆکە یان پەروانەکان وە عادەتەن جیاواز دەبێت لە تەوەرەی بەرامبەر. ئەگەر واشبێ، مەودای نێوان تەوەرەی پاڵ پێوەنان و تەوەرەی بەرامبەر ھۆکارە لەو کاتەدا پێویستە بەرگری بکات لە گۆڕانی ھێزی aerodynamic لە ستوونی ھاوسەنگ بە شێوەیەکی دیار<ref>Kermode, A.C. (1972) ''Mechanics of Flight'', Chapter 5, 8th edition. Pitman Publishing. {{ISBN|0273316230}}</ref>،boeing 737 max، لەگەڵ گەورەترو بچوکتر ماکینەی ھەڵواسین بە براورد لەگەڵ پێشوو مۆدێلی ٧٣٧ خاوەنی مەودایەکی گەورەترە لە نێوان تەوەرەی پاڵ پێوەنان و تەوەرەی بەرامبەر، ھۆکاری بەرزبوونەوەی لووتی ھەندێک سیستەمی فڕۆکەکان، پێویستی دەبێت بە سیستەمی کۆنتڕۆڵ کردنی تووندی دەنگ MCAS.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2019/03/control-system-scrutiny-ethiopian-airlines-crash-190311094532350.html|سەردێڕ=Control system under scrutiny after Ethiopian Airlines crash|وێبگە=Al Jazeera|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190428062403/https://www.aljazeera.com/news/2019/03/control-system-scrutiny-ethiopian-airlines-crash-190311094532350.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://theaircurrent.com/aviation-safety/what-is-the-boeing-737-max-maneuvering-characteristics-augmentation-system-mcas-jt610/|سەردێڕ=What is the Boeing 737 Max Maneuvering Characteristics Augmentation System?|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=The Air Current|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190407184426/https://theaircurrent.com/aviation-safety/what-is-the-boeing-737-max-maneuvering-characteristics-augmentation-system-mcas-jt610/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی نیسانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|فیزیک|فڕین|فڕینی بۆشایی}}
{{پۆلی کۆمنز|Stuwkracht}}

[[پۆل:ھێز]]
[[پۆل:ئایرۆدینامیک]]