سەرچاوەی ھاندەری ھەوایی ببینە

'''ھاندەری ھەوایی''' ئەو [[ھاندەرە]]یە لە کە لە ئامێرەکاندا ڕێگایەک بەرھەمدەھێنێت بۆ دەرچوونی ھەوا لە [[شلە|شل]]دا بە یەک ئاڕاستە بە پێچەوانەی ئاڕاستەی شلەکە. بەپێی [[یاسای سێیەمی نیوتن]]، لاشەی جوڵاو ھاندەدرێت بە ئاڕاستەی پێچەوانەی فڕۆکەکە. [[کاردانەوە بزوێنەرەکا]]ن بەکار دەخات لەسەر بنەمای ھاندانی فڕۆکەکە کە [[بزوێنەری فڕۆکە]]کە بەکاردێت بۆ [[ھاندانی فڕۆکە]]کە، ترۆمپای ھەوایی بەکاردێت بۆ [[ھاندانی دەریایی]]، بزوێنەری موشەک و پاڵنەری پلازما بەکاردێن بۆ [[ھاندەری بۆشایی ئاسمان]]. سیستەمی زیندەزانی پێکدێت لە میکانیزمی ھاندانی گیانلەبەرە دەریاییەکان وەکو [[ھەشت پێ]]، [[کەروێشکی دەریایی]]، [[زیندەوەرە جومگە دارەکان|زوەرە جومگە دارەکان]]، [[ماسی]].

== فیزیا ==
فڕۆکەی ھاندەر بەرھەمدێت بەھۆی ھەندێک کارلێکی بزوێنەرەکان یاخود گیاندارەکان کاتێک پاڵپێوەنان بەرھەم دێت بەھۆی جوڵەیەکی خێرایی فڕۆکەیی لە شلدا بە ڕێککەوتن لەگەڵ [[یاساکانی نیوتن بۆ جوڵە.]]ئەوە زۆر کاریگەرە کاتێک ژمارەکانی ڕینۆڵد بەرز دەبێ، ئەوەی کە ھاندەدرێت تا ڕادەیەک گەورەیە و بەناو لینجییەکی کەم دا دەڕوات.<ref name="Packard19723">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=A.|سەردێڕ=Cephalopods and Fish: the Limits of Convergence|journal=Biological Reviews|بەرگ=٤٧|issue=2|دوایین١=Packard|پەڕەکان=٢٤١–٣٠٧|ساڵ=١٩٧٢|doi=10.1111/j.1469-185X.1972.tb00975.x}}</ref>

لە گیانداراندا، فڕۆکەیەکی زۆر کارامە لێدەدات، بەلایەنی کەمی ژمارەکانی ڕینۆڵد گەورەتر دەبێت لە ٦.<ref name="ref_d2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Sutherland|یەکەم١=K. R.|دوایین٢=Madin|یەکەم٢=L. P.|doi=10.1242/jeb.041962|سەردێڕ=Comparative jet wake structure and swimming performance of salps|journal=Journal of Experimental Biology|بەرگ=٢١٣|issue=Pt 17|پەڕەکان=٢٩٦٧–٧٥|ساڵ=٢٠١٠|pmid=٢٠٧٠٩٩٢٥|ناونیشان=https://authors.library.caltech.edu/19738/1/Sutherland2010p11195J_Exp_Biol.pdf}}</ref><ref name="ref_e">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Dabiri|یەکەم١=J. O.|دوایین٢=Gharib|یەکەم٢=M.|doi=10.1098/rspb.2005.3109|سەردێڕ=The role of optimal vortex formation in biological fluid transport|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|بەرگ=٢٧٢|issue=1572|پەڕەکان=١٥٥٧–١٥٦٠|ساڵ=٢٠٠٥|pmid=١٦٠٤٨٧٧٠|pmc=١٥٥٩٨٣٧}}</ref>

=== ھاندەری دیاریکراو ===
ھاندەری دیاریکراو (کورتکراوەکەی بریتییە ''{{گەورە|I}}''<sub>sp</sub>)بریتییە لەو پێوەرەی کە کاریگەری [[مووشەکی سووتەمەنیی شل|موشەک]] دیاری دەکات یاخود بەکارھێنانی سوتەمەنی لەلایەن [[بزوێنەرەوی فڕۆکە]]وە. بەھۆی پێناسەی ئەوەی کە ھاندەری گشتی (یاخود گۆڕان لە [[تەوژم]])دەگات لە ھەر خولەکێکدا [[ھاندەر]]ێک بەکاردەھێنێت.<ref name="QRG12">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.qrg.northwestern.edu/projects/vss/docs/propulsion/3-what-is-specific-impulse.html|سەردێڕ=What is specific impulse?|بڵاوکەرەوە=Qualitative Reasoning Group|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160704233223/http://www.qrg.northwestern.edu/projects/vss/docs/Propulsion/3-what-is-specific-impulse.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وە دووری ھاوتا بۆ ھاندەری پەیدابوو دابەش دەکرێت بەھۆی ھاندەری [[ڕێژەی بارستەی فشار]] یاخود ڕێژەی کێشی فشار.<ref name="SINasa2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/specimp.html|سەردێڕ=Specific impulse|دوایین=Benson|یەکەم=Tom|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[NASA]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100124223955/http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/specimp.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەگەر بارستایی([[کیلۆگرام]]، [[بارستایی-پاوەند]]، یاخود [[مشت]])بەکاربێت وەکو یەکەی ھاندەر، پاشان ھاندەری دیاریکراو یەکەی ھەیە لە [[خێرایی]]. یەکەی کێش ([[نیوتن (یەکە)|نیوتن]] یاخود [[ھێز-پاوەند]])بەکاردێت، پاشان ھاندەری دیاریکراو یەکەی ھەیە بۆ کات (چرکەکان). چەند جارە کردنی ڕێژەی فشار بەھۆی ھێزی کێشی ستانداردەوە([[Standard gravity|g<sub>0</sub>]])ھاندەری دیاریکراو دەگۆڕێت لە بنچینەی بارستایی بۆ بنچینەی کێش.<ref name="SINasa2"/>

سیستەمی ھاندان لەگەڵ بەرزترین ھاندەری بارستایی دیاریکراو کێشی بزوێنەرەکە بەکاردێنن کاریگەرییەکی ھاندانی بەرەو پێش دروست دەکەن، وە لە بارەی موشەکەوە، ھاندەرێکی کەمتر پێویستە.<ref name="QRG12"/> بۆ [[دەڵتا-v]]ی دراو، بۆ [[یاسای موشەکی تسیۆلکاڤسکی]] لە موشەکەکاندا، ئەمە واتای ئەوە دەدات کە بزوێنەرەکە زۆر کاریگەر دەبێت لە دەستکەوتنی مەودا، بڵندی، وە خێرایی. ئەم کاریگەرییە گرنگییەکی کەمی دەبێت لە فڕۆکەی بزوێنەرەکاندا کە باڵەکانی بەکاردەھێنێت و ھەوای دەرەوەی بەکاردەھێنێت بۆ سوتان و ھەڵگرتنی باری فڕۆکە کە زۆر قوڕسترە لە بزوێنەرەکەی.

ھاندەری دیاریکراو کۆمەڵەیەک دەگرێتەوە بۆ ھاندەر دابین دەکرێت لەلایەن ھەوای دەرەکی کە بەکاردێت بۆ سوتان و ھاندەری زۆر بەکاردەھێنێت. بزوێنەری فڕۆکە ھەوای دەرەکی بەکار دەھێنێت، وە بۆیە بڕێکی زۆر ھاندەری دیاریکراو ھەیە بە بەراورد بە بزوینەرەکانی موشەک. ھاندەری دیاریکراو لە ماوەی خولی خەرجکردنی بارستایی سوتەمەنی یەکەی ھەیە بۆ ھەر ماوەیەک لە یەکەی کاتدا کە بریتییە لە خێرایی دروستکراو کە پێی دەڵێن «کاریگەری خێرایی گزۆز». ئەمە زۆر بەرزترە بەبەروارد لەگەڵ خێرای ڕاستەقینەی گزۆز چونکە بارستایی لە سوتانی ھەوا ناتوانرێ ھەژمار بکرێ. خێرایی ڕاستەقینەی کاریگەری ھاندەر وەکو ئەوەیە کە لە بزوێنەری موشەک کە ھەوا بەکارناھێنێت.

ھاندەری دیاریکراو پێچەوانەی ھاوڕێژەی ھەڵگەڕاوەی [[بەکارھێنانی سوتەمەنی دیاریکراو]] (SFC) لە ڕێگەی پەیوەندی ''g<sub>o</sub>''·SFC) بۆ (SFC in kg/(N·s) وە ''I''<sub>sp</sub> = 3600/SFC بۆ SFC بە (lb/(lbf·hr.

=== پاڵنەر ===
بەھۆی پێناسەی ھاندەری دیاریکراوی پاڵنەر لە سیستەمی SI یەکەکانی بریتییە لە:

<math>F = \dot m V_e</math>

کاتێک Ve بریتییە لە خێرایی کاریگەری دیاریکراو وە <math>\dot m</math> بریتییە لە ڕێژەی بارستەی سوتەمەنی.

== جۆرەکانی کارلێکی بزوینەر ==
کارلێک لە بزوێنەر پاڵنان بەرھەم دەھێنێت لەڕێگەی دەرکردنی مادەی ڕەق یاخود [[کارلێکی بارستە]]ی شل؛ فڕۆکەی ھاندەر تەنھا بۆ ئەو بزوێنەرانەیە کە بارستەی شلە بەکاردەھێنن بۆ کارلێکەکان.

=== بزوێنەری ھەوایی ===
بزوینەری ھەوایی بریتییە لە [[بزوێنەری کاردانەوە]] کە ھەوای چواردەوری بەکاردەھێنێت و کاردەکات وەکو شلە، وە دەگۆڕێت بۆ گەرمی، گازێکی پەستان بەرز کە فراوان دەبێت بۆ یەک [[نۆزڵی پاڵنەر|نۆزڵ]] یان زیاتر. دوو جۆر لە بزوێنەری ھەوایی، [[توربۆجێت]] و [[تۆربۆفان|توربۆفان]]، لێشاوی تەوەرەیی بەکاردەھێنێت یاخود کۆمپرێسەری سێنتەرفیوجی بەکاردەھێنێت بۆ بەرزکردنەوەی پەستان پێش [[سووتان|سوتان]]، وە [[توربین]] بۆ لێخوڕینی کۆمپرێسەر. ڕامجێتەکان تەنھا لە فڕین لە بەرزایی و بە خێرایییەکی زۆر کاردەکەن لەبەر ئەوەی کۆمپرێسەرەکان و توربین لادەبات و لە بری [[جوڵەی پەستان]] دروست دەبێت بەھۆی خێرایییەکی بەرزەوە (کە ناسراوە بە پەستانی RAM). [[ترپەی ھەوای]]یش کۆمپرێسەر و توربین لادەبات، بەڵام دەتوانێ پاڵنەرێکی جوڵاو بەرھەم بھێنێت و سنورێک بۆ بەرزترین خێرایی دابنێت.

=== بزوێنەری موشەک ===
موشەکەکە بەتوانا دەبێت لە[[ماوەی کارکردن لە بۆشاییدا]] چونکە پشت دەبەستێت بەو بارھەڵگرەی کە [[ھۆکاری ئۆکسێن]]ەکەی ھەڵدەگرێت لەبری بەکارھێنانی ئۆکسجین لە ھەوادا، یاخود لە حاڵەتی [[موشەکی ناوکی]]، ھاندەرێکی جێگیر گەرم دەکرێت (وەکو ھایدرۆجینی شل) لەڕێگەی ھێزی ناو [[کارتیاکەری ناوکی]].

=== بزوێنەری پلازما ===
پاڵنەرەکانی پلازما، پلازما تاودەدەن بەھۆی ھێزی کارۆموگناتیسی.

=== ترۆمپای ھەوایی ===
ترۆمپای ھەوایی، بەکاردیت بۆ [[Marine propulsion|رواندنی دەریایی]]، ئاو بەکاردێت وەکو کاری شلە، پەستانکاری پەستێنەر لەڕێگەی [[ducted propeller]],[[centrifugal pump]],یاخود تێکەڵەی ھەردووکیان.

== ھاندەری ھەوایی ئاژەڵان ==
سیفالۆپۆد وەکو ئاژەڵێکی دەریایی ڕۆیشتنی ھەوایی بەکاردەھێنێت بۆ [[ڕزگاربوونی لە ئاژەڵە دڕندەکان]]؛ ئەوان میکانیزمێکی تر بەکاردەھینن بۆ مەلەی لەسەرخۆ. ئەم ھەوایە بەرھەم دێت بەھۆی ھەڵدانی ئاو لەناو سیفۆنە نەرمەکان، کە بە شێوەیەکی نمونەیی تەسک کردنەوەیەکی بچوک دەکەن بۆ بەرھەم ھێنانی زۆرترین خێرایی. ئاوەکە تێدەپەڕێت بەناو لمۆزەکانی پێشتر بۆ ھەناسەدانەوە، ھەردووک مەبەست بەجێ دەھێنێت ھەناسەدانەوە و گوێزرانەوە.<ref name="Packard19723"/> کەروێشکی دەریا(gastropod molluscs) ڕێگەی لەیەکچو بەکاردەھێنن، بەڵام بەبێ بەکارھێنانی میکانیزمی دەماری لە سیفالۆپۆدس بەناودا دەڕوات بە شێوەیەکی نەگونجاو.<ref name="Packard19723"/>

ھەندێک [[Teleost fish|ماسی]] ھاندەری ھەواییان ھەیە، ئاو تێدەپەڕێت بەناو لمۆزدا بۆ بەھێزکردنی ڕۆیشتنی جوڵەی پەڕە.{{rp|201}}<ref name="Hanken1993">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wake|یەکەم=M.H.|سەردێڕ=The Skull|بڵاوکەرەوە=[[University of Chicago Press]]|ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٣١٥٧٣-٧|editor-last=Hanken|editor-first=James|پەڕەکان=٤٦٠|chapter=The Skull as a Locomotor Organ}}</ref>

لە ھەندێک کوللە (dragonfly)، ھاندەری ھەوایی بەرھەمدێت لەڕێگەی ھەندێک گوێزرانەوەی ئاو لە ھەندێک بۆشایی تایبەتمەندەوە لەناو کۆمی. بڕێکی کەم لە زیندەوەر، خێرایییەکی زۆر دەست دەکەوێت.<ref name="Mill2004">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=P. J.|یەکەم٢=R. S.|سەردێڕ=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae|ناونیشان=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology_1975_97_4/page/329|دوایین١=Mill|journal=Journal of Comparative Physiology|بەرگ=٩٧|issue=4|پەڕەکان=٣٢٩–٣٣٨|ساڵ=١٩٧٥|doi=10.1007/BF00631969|دوایین٢=Pickard}}</ref>

گیاندارە دەریاییە سەرەتاییەکان (وەکو،<ref name="ref_">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Bone|یەکەم١=Q.|دوایین٢=Trueman|یەکەم٢=E. R.|doi=10.1017/S0025315400057271|سەردێڕ=Jet propulsion of the calycophoran siphonophores ''Chelophyes'' and ''Abylopsis''|journal=Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom|بەرگ=٦٢|issue=2|پەڕەکان=٢٦٣–٢٧٦|ساڵ=٢٠٠٩}}</ref>[[سیفۆنۆفۆر]]،<ref>{{Nautilus|chapter=32. Locomotion of ''Nautilus''|author=Chamberlain Jr, John A.}}</ref> گوێچکە ماسیش بەکاردەھێنێت<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://jeb.biologists.org/cgi/content/abstract/134/1/313|سەردێڕ=Mechanics of Jet Propulsion in the Hydromedusan Jellyfish, ''Polyorchis Pexicillatus'': I. Mechanical Properties of the Locomotor Structure|دوایین=Demont|یەکەم=M. Edwin|دوایین٢=Gosline|یەکەم٢=John M.|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨|journal=J. Exp. Biol.|issue=134|پەڕەکان=٣١٣–٣٣٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://journals.biologists.com/jeb/article/134/1/333/5325/Mechanics-of-Jet-Propulsion-in-the-Hydromedusan|سەردێڕ=Mechanics of Jet Propulsion in the Hydromedusan Jellyfish, ''Polyorchis Pexicillatus'': II. Energetics of the Jet Cycle|دوایین=Demont|یەکەم=M. Edwin|دوایین٢=Gosline|یەکەم٢=John M.|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨|journal=J. Exp. Biol.|issue=134|پەڕەکان=٣٣٣–٣٤٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://jeb.biologists.org/cgi/content/abstract/134/1/347|سەردێڕ=Mechanics of Jet Propulsion in the Hydromedusan Jellyfish, ''Polyorchis Pexicillatus'': III. A Natural Resonating Bell; The Presence and Importance of a Resonant Phenomenon in the Locomotor Structure|دوایین=Demont|یەکەم=M. Edwin|دوایین٢=Gosline|یەکەم٢=John M.|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨|journal=J. Exp. Biol.|issue=134|پەڕەکان=٣٤٧–٣٦١}}</ref> وە ھەندێک [[ماسی جەلی]]،<ref name="ref_a2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Bone|یەکەم١=Q.|دوایین٢=Trueman|یەکەم٢=E. R.|doi=10.1111/j.1469-7998.1983.tb05071.x|سەردێڕ=Jet propulsion in salps (Tunicata: Thaliacea)|journal=Journal of Zoology|بەرگ=٢٠١|issue=4|پەڕەکان=٤٨١–٥٠٦|ساڵ=٢٠٠٩}}</ref><ref name="ref_b">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Bone|یەکەم١=Q.|دوایین٢=Trueman|یەکەم٢=E.|doi=10.1016/0022-0981(84)90059-5|سەردێڕ=Jet propulsion in Doliolum (Tunicata: Thaliacea)|journal=Journal of Experimental Marine Biology and Ecology|بەرگ=٧٦|issue=2|پەڕەکان=١٠٥–١١٨|ساڵ=١٩٨٤}}</ref>(وەک ھاندەری ھەوایی [[خوێیەکان]]). کارامەترین زیندەوەری ھاندەرە ھەوایییەکان خوێیەکانن، کە فرمانێک بەجێ دەھێنێت لە کەمترین بڕی وزە<ref name="ref_a2"/>(بۆ ھەر کیلۆگرامێک بۆ ھەر مەترێک) بەبەراورد بە ھەر ئاژەڵێکی دەریایی.<ref name="ref_c">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Madin|یەکەم١=L. P.|سەردێڕ=Aspects of jet propulsion in salps|ناونیشان=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-zoology_1990-04_68_4/page/765|journal=Canadian Journal of Zoology|بەرگ=٦٨|issue=4|پەڕەکان=٧٦٥–٧٧٧|ساڵ=١٩٩٠|doi=10.1139/z90-111}}</ref>

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|فڕین|تەکنۆلۆژیا}}

[[پۆل:گۆڕانی وزە]]