سەرچاوەی دەیڤد ھیلبێرت ببینە

{{Infobox scientist
| name = دەیڤد ھیلبێرت
| image = David_Hilbert_Vorlesung_1932.jpg
| image_size = 220px
| caption = دەیڤد ھیلبێرت (١٩١٢)
| birth_date = {{birth date|١٨٦٢|١|٢٣|df=y}}
| birth_place = [[کۆنیگسبێرگ]]
| death_date = {{death date and age|١٩٤٣|٢|١٤|١٨٦٢|١|٢٣|df=y}}
| death_place = [[Göttingen]], [[ئەڵمانیای نازی]]
| nationality = [[ئاڵمانی]]
| field = [[ماتماتیک]], [[فیزیک]] و [[فەلسەفە]]
| work_institutions = [[زانکۆی کۆنیگسبێرگ]]<br />[[زانکۆی گۆتینگن]]
| alma_mater = [[زانکۆی کۆنیگسبێرگ]] ([[PhD]])
| thesis_title = On Invariant Properties of Special Binary Forms, Especially of Spherical Functions
| thesis_year = ١٨٨٥
| doctoral_advisor = [[Ferdinand von Lindemann]]<ref name="Lindemann">{{MathGenealogy|id=٧٢٩٨}}</ref>
| doctoral_students = [[ویلیام ئاکێرمان]]<br />[[ھێنریچ بێھمان]]<br />[[ئۆتۆ بلومێنتال]]<b
| notable_students = [[ژان ڤۆن نیومان]]
| influences = [[ئێمانۆئیل کانت]]<ref>Richard Zach, [http://plato.stanford.edu/entries/hilbert-program/ "Hilbert's Program"], The Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref>
| known_for = [[تیۆرمی سەرەکیی ھیلبێرت]]<br />[[بەڵگەنەویستەکانی ھیلبێرت]]<br />[[کێشەکانی ھیلبێرت]]<br />[[پرۆگرامی ھیلبێرت]]<br />[[Einstein–Hilbert action]]<br />[[بۆشاییی ھیلبێرت]]<br />[[جیاکاری و تەواوکاریی ئێپسیلۆن]]
| prizes = [[Lobachevsky Prize]] <small>(١٩٠٣)</small>{{Citation needed lead|date=September 2016}}<br>[[Bolyai Prize]] <small>(١٩١٠)</small>{{Citation needed lead|date=September 2016}}<br>[[Foreign Member of the Royal Society|ForMemRS]]<ref name="frs">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Weyl |یەکەم١= H. | authorlink = Hermann Weyl|سەردێڕ= David Hilbert. 1862-1943 | doi = 10.1098/rsbm.1944.0006 | journal = [[Obituary Notices of Fellows of the Royal Society]] |بەرگ= ٤ | issue = ١٣ |پەڕەکان= ٥٤٧–٥٥٣|ساڵ= ١٩٤٤}}</ref>
| spouse = کەتی ژێرۆچ
| children = فرانز (b. 1893)
}}
'''دەیڤد ھیلبێرت''' ({{بە ئاڵمانی|David Hilbert}}) لەدایکبووی ٢٣ [[کانوونی دووەم]] ١٨٦٢ لە [[کۆنیگسبێرگ]]، [[پرۆسی ڕۆژھەڵات]]، ماتماتیکزانی ئەڵمانی و یەکێک لە بەناوبانگترین ماتماتیکزانانی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتاکانی سەدەی بیستەمە. ھیلبێرت کاریگەریی زۆری ھەبوو لە پەرەپێدان و داھێنانی [[مێکانیک کوانتۆم]]ی و تەنانەت [[بیردۆزی ڕێژەیی]] و ھەروەھا بەردی بناغەی لقی [[شیکاریی فانکشنی]]ی دانا و پەرەی پێدا.
== ژیاننامە ==
دەیڤد ھیلبێرت لە ٢٣ کانوونی دووەمی ١٨٦٢ لە شاری کۆنیگسبێرگ، لەدایک بوو و لە ١٤ شوباتی ١٩٤٣ لە شاری گوتینگنی ئالمان کۆچی دوایی کرد. ساڵی ١٨٨٦ تا ١٨٩٥ مامۆستای ماتماتیک بوو لە [[زانکۆی کۆنیگسبێرگ]] و باقی ساڵەکانی ژیانی لە ١٨٩٥ تا ١٩٣٠ لە [[زانکۆی جۆرج ئۆگەست گوتینگن|زانکۆی گوتینگن]] بەسەر برد.ھیلبێرت مناڵی یەکەم و تاقانە مناڵی ئۆتۆ و ماریا بوو.

لە ساڵی ١٨٩٩ کتێبی «ئەندازەی بنەڕەتی» بڵاو کردەوە، ئامانجی ھیلبێرت لە نووسینی ئەم کتێبە دروستکردنی پەیوەندی نێوان بەڵگەنەویستە ئەندازەییەکان و بەڵگەنەویستە ژمێرەییەکان بوو، لەم کتێبەدا، ئەنجامی توێژینەوەکانی شرۆڤە کردووە.
== بەڵگەنەویستەکانی ھیلبێرت ==
بەڵگەنەویستەکانی ھیلبێرت چەند بەڵگەنەویستێکی گرینگن لە بواری ئەندازەی نائیقلیدسیدا کە بە ٦ گرووپ دابەش بوونە. بۆ نموونە بەڵگەنەویستی ھاوبەربوونی ھیلبێرت، بەڵگەنەویستێکە کە دەتوانرێت لەجیاتی بەڵگەنەویستی پێنجەمی [[ئیقلیدس]] بەکار بھێنرێت.

'''بەڵگەنەویستی ھاوبەربوونی ھیلبێرت''': بۆ ھەر ھێڵێک وەکوو <math>l</math> وە ھەر خاڵێک وەکوو <math>p</math> کە ناکەویتە سەر ئەم ھێڵە، بەلایەنی زۆرەوە ھێڵێک وەکوو <math> m</math> بوونی ھەیە بەشێوەیەک کە بە <math>p</math>دا دەڕوات و لەگەڵ <math>l</math> ھاوبەرە .<ref>گرینبرگ ۸۲</ref>
بە دستەواژەیەکی سادەتر:

پێناسەی (ھاوبەربوون):
دوو ھێڵ ھاوبەر دەبن، ھەر کات کە یەکتر نەبڕن، واتە ھیچ خاڵێک نەدۆزرێتەوە کە لەسەر ھەردوو ھێڵەکە بێت.

بەڵگەنەویستی ھاوبەربوون: بۆ ھەر ھێڵێک و ھەر خاڵکێک کە لەسەر ئەم ھێڵە نییە، یەک و تەنیا یەک ھێڵ بوونی ھەیە کە ھاوبەرە لەگەڵ ھێڵی ئاماژەپێکراو و بە خاڵەکەدا دەڕوات.

== ٢٣ کێشە ==
{{وتاری سەرەکی|کێشەکانی ھیلبێرت}}
ساڵی ١٩٠٠ زایینی ھیلبێرت لە دووەمین کۆنگرەی نێونەتەوەیی ماتماتیکزاناندا لە پاریس، پێرستێک لە چەندین پرسیاریی ماتماتیکی خستەڕوو.
==ئەمانەش ببینە==
*[[بۆشاییی ھیلبێرت]]
*[[مشتومڕی براوێر و ھیلبێرت]]
== پەراوێزەکان ==
{{پەراوێز}}
==سەرچاوەکان==
*{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/داوید_ھیلبرت|سەردێڕ = داوید ھیلبرت|زمان = فارسی|سەردان = ٥ی ئابی ٢٠١٦}}
{{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|شیکاریی ماتماتیکی|ژیاننامە|ئەڵمانیا|فەلسەفە}}

{{ماتماتیکزان-کۆلکە}}
{{پۆلی کۆمنز|David Hilbert}}

[[پۆل:دەیڤد ھیلبێرت]]
[[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]]
[[پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٩یەم]]
[[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢]]
[[پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم]]
[[پۆل:مردووانی ١٩٤٣]]
[[پۆل:ماتماتیکزانانی ئاڵمانی]]
[[پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە]]
[[پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست]]
[[پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری]]