سەرچاوەی ماتماتیک ببینە

{{داتابۆکس}}
{{زانست}}
[[پەڕگە:Euclid.jpg|thumb|ماتماتیکزانی [[یۆنان]]ی [[ئیقلیدس]]، سەدەی ٣ەم پ. ز. بەپێی خەیاڵی [[ڕافایێل]] لە ئەم وردەکارییەی تابلۆی ''قوتابخانەی ئەسینا'' (١٥٠٩–١٥١١){{efn|ھیچ وەسف و زانیارییەک لەسەر دەرکەوتەی ئیقلیدس لە بەردەستدا نەماوە. لەبەرئەوە، دەرکەوتنی ئیقلیدس لە کارە ھونەرییەکاندا بەپێی خەیاڵی ھونەرمەندەکە بووە (بڕوانە ''[[ئیقلیدس]]''.)}}]]
'''ماتماتیک''' (لە وشەی یۆنانیی μάθημα، 'زانین، خوێندن، فێربوون') یان '''بیرکاری''' پێکدێت لە لێکۆڵینەوە لە بابەتەکانی وەک [[چەندێتی]] ([[تیۆریی ژمارە]])،<ref name="OED">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://oed.com/view/Entry/114974 |سەردێڕ=mathematics, ''n.'' |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |وێبگە=Oxford English Dictionary |ساڵ=٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|وتەگێڕانەوە=The science of space, number, quantity, and arrangement, whose methods involve logical reasoning and usually the use of symbolic notation, and which includes geometry, arithmetic, algebra, and analysis. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191116075558/https://www.oed.com/view/Entry/114974 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[پێکھاتە|پێکهاتە]] ([[جەبر]])،<ref name="Kneebone">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Mathematical Logic and the Foundations of Mathematics: An Introductory Survey |بڵاوکەرەوە=Dover |نووسەر=Kneebone, G.T. |ساڵ=١٩٦٣|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=tCXxf٤vbXCcC&pg=PA٤ ٤]|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٨٦-٤١٧١٢-٧|وتەگێڕانەوە=Mathematics&nbsp;... is simply the study of abstract structures, or formal patterns of connectedness.}}</ref> [[بۆشایی]] ([[ئەندازە]])،<ref name=OED/> و [[جیاکاری و تەواوکاری]] ([[شیکاریی ماتماتیکی|شیکاری]]).<ref name="LaTorre">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Calculus Concepts: An Informal Approach to the Mathematics of Change |بڵاوکەرەوە=Cengage Learning |یەکەم١=Donald R. |دوایین١=LaTorre |یەکەم٢=John W. |دوایین٢=Kenelly |یەکەم٣=Sherry S. |دوایین٣=Biggers |یەکەم٤=Laurel R. |دوایین٤=Carpenter |یەکەم٥=Iris B. |دوایین٥=Reed |یەکەم٦=Cynthia R. |دوایین٦=Harris |ساڵ=٢٠١١|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=١Ebu٢Tij٤QsC&pg=PA٢ ٢]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩٠-٤٩٥٧-٠|وتەگێڕانەوە=Calculus is the study of change—how things change, and how quickly they change.}}</ref><ref name="Ramana">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Applied Mathematics |بڵاوکەرەوە=Tata McGraw–Hill Education |نووسەر=Ramana |ساڵ=٢٠٠٧|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=XCRC٦BeKhIIC&pg=SA٢–PA١٠ ٢.١٠]|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٧-٠٦٦٧٥٣-٢|وتەگێڕانەوە=The mathematical study of change, motion, growth or decay is calculus.}}</ref><ref name="Ziegler">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=An Invitation to Mathematics: From Competitions to Research |بڵاوکەرەوە=Springer |نووسەر=Ziegler, Günter M. |بەستەری نووسەر=Günter M. Ziegler |ساڵ=٢٠١١|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=٩TATfteVeVYC&pg=PR٧ vii]|ژپنک=٩٧٨-٣-٦٤٢-١٩٥٣٢-٧|chapter=What Is Mathematics?}}</ref><!--<<< Please do NOT change the opening sentence without discussion; much time and discussion have been invested in its current form. --> ھیچ پێناسەیەکی قبووڵکراوی گشتی نییە.<ref name="Mura">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Mura, Roberta|ڕێکەوت=Dec 1993|سەردێڕ=Images of Mathematics Held by University Teachers of Mathematical Sciences|journal=Educational Studies in Mathematics|بەرگ=٢٥|issue=4|پەڕەکان=٣٧٥–٨٥|doi=10.1007/BF01273907|jstor=3482762|s2cid=122351146}}</ref><ref name="Runge">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Tobies, Renate|سەردێڕ=Iris Runge: A Life at the Crossroads of Mathematics, Science, and Industry|title-link=Iris Runge|نووسەر٢=Helmut Neunzert|بڵاوکەرەوە=Springer|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٣-٠٣٤٨-٠٢٢٩-١|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=EDm٠eQqFUQ٤C&pg=PA٩ ٩]|وتەگێڕانەوە=[I]t is first necessary to ask what is meant by ''mathematics'' in general. Illustrious scholars have debated this matter until they were blue in the face, and yet no consensus has been reached about whether mathematics is a natural science, a branch of the humanities, or an art form.|بەستەری نووسەر١=Renate Tobies|name-list-style=amp}}</ref>

[[بیرکار]]ان بەردەوام بۆ [[شێوەئاسا|نەخش]]گەلی بنەڕەتی دەگەڕێن، گومانە تازەکان دەکەن بە [[ڕێسا]]، و بە [[ھەڵھێنجان]] لە [[پێناسە]]کان و [[بەڵگەنەویست]]ەکان بە چەشنی گونجاو ھەڵبژێردراو بناغەی [[ڕاستی]] دادەنێن.

لەسەر ئەوەی کە ئاخۆ [[شتی بیرکارانە|شتانی بیرکارانە]] (وەکوو [[ژمارە]]کان یان [[خاڵ (ئەندازە)|خاڵەکان]]) سروشتین و خۆڕسکانە بوونیان ھەیە یان مرۆڤ خولقاندوونی ھێشتا باس و گفتوگۆ دەکرێت. بیرکار «[[بێنجەمین پێرس]]» ئەوھا بیرکاری دەناسێنێت: «ئەو زانستەی کە دەرەنجامە پێویستەکانمان بۆ گەڵاڵە دەکات». لە لایەکی ترەوە، [[ئەلبێرت ئەینشتاین]]، دەڵێت: «تا ئەو شوێنەی کە یاساکانی بیرکاری ئاماژە بە [[ڕاستەقینە]] دەدەن، بێگومان نین؛ و تا ئەو شوێنەی کە بێگومانن، ئاماژە بە ڕاستەقینە نادەن».

بە کەڵک وەرگرتن لە [[دەرھەستکاری]] و بە [[ئاوەزبەکارھێنان|بەکارھێنانی ئاوەز]]، زانستی بیرکاری ھەرڕۆژ لە گەشە و پەرەسەندندایە. بوارەکانی [[ژماردن]]، [[پێواندن|پێوان]]، توێژینەوەی ژێرجڵەوانەی [[شێوە]] ئەندازەیییەکان، و [[جووڵە]]ی [[شتی فیزیکی|شتە فیزیکییەکان]] ھەرڕۆژ بەربڵاوتر و بەرینتر دەبن.

== بوارەکانی ماتماتیک ==
=== چەندێتی ===
لێکۆڵینەوەی [[چەندێتی]]یەکان بە [[ژمارە]]کانەوە دەست پێدەکات:
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="٢٠"
| <math>1, 2, 3\,\!</math> || <math>-2, -1, 0, 1, 2\,\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math>
|-
| [[ژمارەی سروشتی|ژمارە سروشتییەکان]]|| [[ژمارەی تەواو|ژمارە تەواوەکان]] || [[ژمارەی ڕێژەیی|ژمارە ڕێژەیییەکان]] || [[ژمارەی ڕاستەقینە|ژمارە ڕاستییەکان]] || [[ژمارەی ئاوێتە|ژمارە ئاوێتەکان]]
|}

=== بۆشایی ===
لێکۆڵینەوی [[فەزا]] بە [[ئەندازە]]وە دەست پێدەکات:
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="١٥"
| [[پەڕگە:Illustration to Euclid's proof of the Pythagorean theorem.svg|96px]] || [[پەڕگە:Sine cosine plot.svg|96px]] || [[پەڕگە:Hyperbolic triangle.svg|96px]] || [[پەڕگە:Torus.png|96px]] || [[پەڕگە:Mandel zoom 07 satellite.jpg|96px]]
|-
|[[ئەندازە]] || [[سێگۆشەزانی]] || [[ئەندازەی جیاکارانە]] || [[تۆپۆلۆژی]] || [[فراکتال|ئەندازەی فراکتالی]]
|}

=== گۆڕان ===
{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="٢٠"
| [[پەڕگە:Integral as region under curve.svg|96px]] || [[پەڕگە:Vector field.svg|96px]] || [[پەڕگە:Airflow-Obstructed-Duct.png|96px]] || [[پەڕگە:Limitcycle.svg|96px]] || [[پەڕگە:Lorenz attractor.svg|96px]]
|-
| [[ئاڕاستەکراوەکان]] || [[جیاکاری و تەواوکاریی ئاڕاستەکراو]]|| [[ھاوکێشەی جیاکاری|ھاوکێشە جیاکارییەکان]] || [[سیستەمی دینامیکال]] || [[بیردۆزی شێواوی]]
|}

=== پێکھاتە ===
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="١٥"
| [[پەڕگە:Elliptic curve simple.svg|96px]] || [[پەڕگە:Rubik's cube.svg|96px]] || [[پەڕگە:Group diagdram D6.svg|96px]] || [[پەڕگە:Lattice of the divisibility of 60.svg|96px]]
|-
| [[بیردۆزی ژمارە]] || [[جەبری پەتی]] || [[بیردۆزی گرووپ]] || [[بیردۆزی تیۆری]]
|}

=== بناغەکان و فەلسەفە ===
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="١٥"
| <math> p \Rightarrow q \,</math>|| [[پەڕگە:Venn A intersect B.svg|128px]] || [[پەڕگە:Commutative diagram for morphism.svg|96px]]
|-
| [[ژیربێژی]] || [[تیۆریی کۆمەڵە|تیۆری کۆمەڵە]] || [[بیرۆدۆزی پۆلێن]] ||
|}

== تێبینییەکان ==
{{تێبینییەکان}}

== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان|٢}}

{{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|زانست}}
{{پۆلی کۆمنز|Mathematics}}

[[پۆل:ماتماتیک|*]]
[[پۆل:زانستی شێوەیی]]
[[پۆل:بابەتە سەرەکییەکان]]